Ang plant-based menu sa COP26

ANG PLANT-BASED MENU SA COP26 AT ANG KAUGNAYAN NITO SA CARBON FOOTPRINT

Saliksik, sanaysay at tula ni Gregorio V. Bituin Jr.

Upang mabawasan diumano ang carbon footprints ng mga pagkain sa COP26, inihanda ng mga organisador nito ang plant-based menu o yaong mga pagkaing mula sa halaman, tulad ng mga gulay.

Ayon sa inews.co.uk: "The winter squash lasagne, made with glazed root vegetables and vegan cheddar, has been listed as having 0.7kg CO2 equivalent emissions, while the kale pasta, made with spelt fusilli and field mushrooms, comes in at 0.3kg of CO2." Masyadong teknikal pag hindi mo nauunawaan ano ba itong carbon foot prints.

Sa theguardian.com naman: "Plant-based dishes will dominate the menu at the COP26 climate conference, where 80% of the food will be from Scotland. The low-carbon menu includes 95% British food, especially locally sourced Scottish produce, and each menu item has an estimate of its carbon foorprint, "helping attendees make climate-friendly choice."

Nakasaad naman sa greenqueen.com.hk: "Another plant-based dish on the menu is an organic spelt whole-grain penne pasta, which comes with a tomato ragu sauce, kale, and oatmeal-based crumble on top. It's the most carbon-friendly of all, requiring only 0.2 kilograms of CO2 to produce."

Subalit ano nga ba itong tinatawag na carbon footprint, at alalang-alala ang mga organisador nito? Ano ang epekto ng carboon footprint sa atin? At ano ang kaugnayan nito sa ating kinakain?

Ayon sa Oxford dictionary, ang carbon footprint ay "the amount of carbon dioxide and other carbon compounds emitted due to the consumption of fossil fuels by a particular person, groups, etc." Sa Wikipedia, "A carbon footprint is the total greenhouse gas emissions caused by an individual, event, organization, service, place or product, expressed as carbon dioxide equivalent."

Ayon naman sa World Health organization (WHO), "a carbon footprint is a measure of the impact your activities have on the amount of carbon dioxide (CO2) produced through the burning of fossil fuels and is expressed as a weight of CO2 emissions produced in tonnes.

Teka, ang carbon foorprint ay may direktang relasyon sa pagsusunog ng fossil fuel, at walang pagbanggit sa pagkain. Kaya ano ang relasyon ng carbon footprint sa ating kinakain, tulad ng gulay at karne? Ang nakalap na balita at ang kahulugan sa diksyunaryo ay hindi pa natin mapagdugtong. Kailangan pang magsaliksik.

Sa website ng Center for Sustainable Systems ay may ganitong paliwanag: "A carbon footprint is the total greenhouse gas (GHG) emissions caused directly and indirectly by an individual, organization, event of product. It is calculated by summing the emissions resulting from every stage of a product or service's lifetime (material production, manufacturing, use, and end-of-life). Throughout a product's lifetime or life cycle, different GHGs may be emitted, such as carbon dioxide (CO2), methane (CH4), and nitrous oxide (N2O), each with a greater or lesser ability to trap heat in the atmosphere. These differences are accounted for by the global warming potential (GWP) of each gas, resulting in a carbon footprint in units of mass of carbon dioxide equivalents (CO2e).

Ayon pa rin sa nasabing website, hinggil sa pagkain bilang pinagmumulan ng emisyon:

- Food accounts for 10-30% of a household's carbon footprint, typically a higher portion  in lower-income household. Production accounts for 68% of food emissions, while transportation accounts for 5%.

- Food production emissions consist mainly of CO2, N2O, and CH4, which result primarily from agricultural practices.

- Meat products have larger carbon footprints per calorie than grain or vegetable products because of the inefficient conversion of plant to animal energy and due to CH4 released from manure management and enteric fermentation in ruminants.

- Ruminants such as cattle, sheep, and goats produced 179 million metric ton (mmt) CO2e of enteric methane in the US in 2019.

- In an average US household, eliminating the transport of food for one yar could save the GHG equivalent of driving 1,000 miles, while shifting  to a vegetarian meal one day a week could save the equivalent of driving 1,160 miles.

- A vegetarian diet greatly reduces an individual's carbon footprint, but switching to less carbon intensive meats can have a major impact as well. For example, beef's GHG emissions per kilogram are 7.2 times greater than those of chicken.

Sa madaling salita, may bakas ng karbon sa ating kinakain. Ibig sabihin, may inilalabas tayong nakakapag-ambag sa emisyon sa atmospera. Sa paanong porma? Sa pagluluto na lang, may fossil fuel tayong sinusunog sa anyo ng gasul o LPG. Sa paghahatid ng mga produktong gulay mula sa lalawigan patungo sa kalunsuran, may gasolinang sinusunog sa sasakyan.

Mas malaki rin ang carbon footprint ng karne kaysa gulay. Dahil mas magastos ang patabaing baka at baboy kung ikukumpara sa gulay. Pati ang lakas-paggawa ng mangangatay ng hayop ay mas malaki kaysa pagpitas ng gulay. Kaya mas malaki ang carbon footprint ng mga karne kaysa gulay.

Ito ang simple kong pagkaunawa kaya plant-based ang inihahandang pagkain sa COP26 upang mas mababa ang carbon footprint na maiaambag ng mga delegado sa atmospera. At ito rin ang ating itinataguyod upang di lalong lumala pa ang pag-iinit ng klima.

Sa puntong ito, nais kong buodin ang munting talakay na ito sa pamamagitan ng tula:

PAGKAIN AT BAKAS NG KARBON

paano ba uunawain ang bakas ng karbon

o carbon footprint sa mga pagkain natin ngayon 

dapat talagang mabatid ang mga eksplanasyon

upang alam din natin ang gagawin at solusyon

ang carbon footprint ang sukat ng emisyon sa ere

o usok sa atmosperang di makita't masabi

dahil sa pagsunog ng fossil fuel na kayrami

dahil din sa mga coal plants na sadyang malalaki

carbon footprint yaong total ng greenhouse gas emission

dahil sa kagagawan ng tao, organisayon

dahil din sa aktibidad ng mga korporasyon

sa baytang ng paglikha ng produkto'y may emisyon

subalit may carbon footprints din sa pagkain natin

lalo pa sa mga alagang hayop at pananim

mabuting sa bakuran mo manggaling ang pakain

kaysa mula sa ibang lugar sa iyo dadalhin

kumpara sa gulay, mas malaki ang carbon footprint

ng mga karne, ng mga hayop na patabain

kaya sa COP26, gulay na ang hinahain

na malapit lang sa lugar ng pulong ang pagkain

dapat nating maunawaan, talagang masapol

fossil fuel ay sinusunog sa anyo ng gasul

o L.P.G., o natipong kahoy na pinalakol

upang gawing panggatong, makabuo ng espasol

sa munti kong pang-unawa, naibahagi nawa 

ang mga kaalamang dapat mabatid ng madla

pag-isipang mabuti ang ganitong nagagawa

na sistemang ito'y dapat palang baguhing kusa

Mga pinaghalawan:

https://www.theguardian.com/environment/2021/oct/23/cop26-menu-plant-based-dishes-scottish-food

https://www.greenqueen.com.hk/cop26-climate-change-menu/

https://www.veganfoodandliving.com/news/cop26-menu-sustainability-local-plant-based-food/

https://www.republicworld.com/world-news/uk-news/cop26-menu-to-focus-on-plant-based-dishes-to-help-attendees-make-climate-friendly-choices.html

https://inews.co.uk/inews-lifestyle/food-and-drink/cop26-low-carbon-plant-focused-menu-made-with-local-food-will-measure-emissions-of-each-dish-1265977

https://css.umich.edu/factsheets/carbon-footprint-factsheet

Paghahanap sa pangalan ng bagyo

ANG PAGHAHANAP SA PANGALAN NG BAGYONG NAGPABAGSAK NOON SA MGA POSTE NG KURYENTE SA ALABANG

Munting sanaysay ni Gregorio V. Bituin Jr.

Higit isang oras ko nang natapos ang tula kong pinamagatang "Bantang Pag-ulan" nang naisip ko itong rebisahin dahil sa isang taludtod na mukhang mali ang datos. Wala, naisip ko lang sulatin ang tulang iyon. Nailagay ko na sa pesbuk at blog, subalit kailangan talagang baguhin.

Doon kasi sa ikatlong taludtod ng ikaapat na saknong ng aking tula ay nakasulat ang bagyong "Milenyo'y manalasa" at kasunod noon ay "higit sanlinggo kaming walang trabaho talaga". Mukhang hindi akma ang ikatlo't ikaapat na taludtod ng pang-apat na saknong.

"mga poste'y bagsakan nang Milenyo'y manalasa

higit sanlinggo kaming walang trabaho talaga"

Kung "Milenyo", as in millenium, wala na ako sa trabaho ko dati nang mag-milenyo o taon 2000, panahon ni Erap, ang millenium president. Kaya naisip ko, mali yata ang inilagay kong pangalan ng bagyo, nang higit isang linggo kaming nawalan ng trabaho. Kaya nagsaliksik ako kung ano talaga ang pangalan ng bagyo. Nagbagsakan kasi noon ang mga poste ng kuryente dahil sa bagyo, na parang Siling, Biling, Duling, basta may ling, dahil sa salitang darling.

Nagtrabaho ako noon bilang regular machine operator sa edad na 20 sa Precision Engineered Components Corporation (PECCO) sa Alabang, Muntinlupa. Nagtagal ako roon ng tatlong taon, mula Pebrero 1989 hanggang magpasya akong mag-resign noong Pebrero 1992 upang makapag-aral muli. Tutal, bata pa naman ako. Nakuha ako sa trabaho ko bilang machine operator matapos ang anim-na-buwan bilang iskolar ng elektroniks sa Hanamaki-shi, Iwate-ken, sa bansang Japan, mula Hulyo 1988 hanggang Enero 1989.

Natatandaan ko, nilakad ko noon mula Sukat hanggang Alabang nang magbagsakan ang mga poste ng kuryente sa kahabaan ng isang bahagi ng South Superhighway. Ang pabrika namin ay hindi makikita sa labas, kundi dadaan muna kami sa gate ng pabrikang Kawasaki bago makarating sa gate ng PECCO. Humigit kumulang tatlong kilometro rin ang nilakad ko mula sa babaan ng dyip biyaheng Pasay-Rotonda sa Sukat SLEX tungong PECCO. Umuuwi pa ako noon sa Sampaloc, Maynila.

Hinanap ko sa internet ang pangalan ng bagyong nagpabagsak sa maraming poste ng ilaw kaya nawalan kami ng higit isang linggong trabaho upang mas maitama ko naman ang pangalan ng bagyo sa aking tula. Tiyak, hindi Milenyo ang pangalan niyon, na nauna kong naisulat. Baka may magsuri ng aking tula, at ng pangalan ng bagyo, hindi magtugma. Nakakahiya.

Sa talaan ng mga bagyo noong 1990, iisa ang mabigat na pangalan, ang bagyong Ruping noong 1990. Bagamat ang Bising ay tumama sa bansa noong Hunyo 1990 ngunit malayo sa Alabang. 

Halos kalilipat ko lang ng bahay sa Alabang, at nagustuhan ko ang inupahan kong kwarto malapit sa ilog, bandang kalagitnaan o ikatlong bahagi ng 1990. Dahil Enero 1, 1991 ay ika-25 anibersaryo ng kasal ng aking ama't ina. Kaya kung Nobyembre 1990 si Ruping, tiyak hindi ako titira sa malapit sa ilog dahil tiyak apaw iyon.

Ang bagyong Diding naman ay naganap matapos ang pagsabog ng Mount Pinatubo noong Hunyo 1991. Ito ang dahilan upang umalis ako sa tirahan ko sa tabing ilog sa Alabang dahil umapaw ang ilog at nabasa ang aking mga kagamitan. Hindi iyon ang nagpabagsak ng mga poste mula Sukat hanggang Alabang, dahil hindi na nga ako nanggagaling sa Sukat pag papasok sa trabaho kundi sa Alabang na.

Ang bagyong Uring naman ay tumama sa rehiyon ng Bisaya noong Nobyembre 1991 kaya hindi iyon. Pebrero 1992 ay nag-resign na ako sa trabaho. Kaya alin sa mga bagyong iyon ang nagpabagsak sa mga poste ng kuryente mula Sukat hanggang Alabang? Hanggang maisipan kong may 1989 pa nga pala.

Hanggang sa mabasa ko ang hinggil sa bagyong Saling. Ayon sa ulat, "In the Philippines, typhoon Saling left hundreds of thousands homeless and killed 58 people. Power outages were extensive in the Manila region." Iyon na, ang bagyong Saling noong Oktubre 12, 1989 ang nagpabagsak sa mga poste ng kuryente. Kaya naglakad ako mula Sukat hanggang sa aming pabrika noon. Wala pang cellphone noon. Maraming salamat at siya'y aking natagpuan. Napakahalaga talagang makita siya upang magtama ang datos sa tula. Dalawang taludtod na dapat magtugma.

"mga poste'y bagsakan nang Saling ay manalasa

higit sanlinggo kaming walang trabaho't natengga"

Kaya nabuo ko na ang tamang pangalan ng bagyo sa aking tula sa ikaapat na saknong. Narito ang kabuuan ng aking tula:

BANTANG PAG-ULAN

nagdidilim muli ang langit, may bantang pag-ulan

agad naming tinanggal ang mga nasa sampayan

hinanda ang malalaking baldeng pagsasahuran

ng tubig sa alulod, pambuhos sa palikuran

maririnig muli ang malalakas na tikatik

sa mga yero habang nagmumuning walang imik

sana dumating ay di naman bagyong anong bagsik

na sa lansangan magpaanod ng basura't plastik

kayrami kong danas sa bagyong nakakatulala

konting baha sa amin, España'y baha nang sadya

lubog ang Maynilad, tabing City Hall ng Maynila

lestospirosis nga'y batid na noong ako'y bata

naranasan ang Ondoy, nakita ang na-Yolanda

na pawang matitinding bagyong sadyang nanalanta

mga poste'y bagsakan nang Saling ay manalasa

higit sanlinggo kaming walang trabaho't natengga

nagbabanta muli ang ulan, kaydilim ng langit

habang kaninang tanghali lang ay napakainit

nagbabago na ang klima, climate change na'y humirit

dapat paghandaan ang kalikasang nagngingitngit

- gregoriovbituinjr.

10.17.2021

Bukrebyu: Ang Balarila ng Wikang Pambansa ni Lope K. Santos

BUKREBYU: ANG BALARILA NG WIKANG PAMBANSA NI LOPE K. SANTOS
Maikling sanaysay ni Gregorio V. Bituin Jr.

Tuwang-tuwa akong nabili ang aklat na Balarila ng Wikang Pambansa ni Lope K. Santos. Bihira lang ang magkaroon ng mahalagang aklat na ito, na sa madalas kong paglilibot sa mga book store ay wala nang makikitang ganito. 

Buti na lamang at muli itong inilathala ng Komisyon sa Wikang Filipino (KWF) sa pakikipagtulungan sa Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining (NCCA) noong 2019 bilang isang proyekto sa Aklat ng Bayan. Ang Aklat ng Bayan, ayon sa aklat, "ay isang pangmatagalang proyekto ng KWF na layuning isulong ang "Aklatan ng Karunungan" (Library of Knowledge) na magtatampok sa Filipino bilang wika ng pagkatha at saliksik."

Nabili ko ang aklat na ito mula sa katas ng isa kong artikulong inilathala ng Cultural Center of the Philippines (CCP) sa kanilang publikasyong Ani, kaya sa pagdalaw ko sa makasaysayang Solidaridad Bookshop sa Ermita, Maynila ay hindi ko na pinakawalan pa ang aklat na ito. Dahil naisip kong bihira lang ang nagkakaroon ng ganitong aklat. Nabili ko ang aklat noong Hunyo 3, 2021 sa halagang animnaraang piso (P600.00).

Ang sukat ng nasabing aklat ay 7" x 10" at ang kapal nito ay 1 at 1/4". Naglalaman ito ng mga pahinang Roman numeral na 42 at Hindu Arabic numeral na 496, na sa kabuuan ay 538 pahina.

Pinasimulan ang aklat sa mahabang talakay ni Galileo S. Zafra, na pinamagatang "Si Lope K. Santos at ang kanyang Palatuntunang Pangwika" mula pahina Xi hanggang XLI. Dito'y tinalakay rin niya ang talambuhay ni LKS hanggang sa isulat nito ang Balarila ng Wikang Pambansa.

Ang Unang Bahagi ng aklat ay binubuo ng mga sumusunod na kabanata:

I. Balarila ng Wikang Pambansa, p.8

II. Ang Palatitikan, p.12

III. Ang mga Pantig, p.23

Iv. Palabuuan ng mga Salita, p.28

V. Mga Sangkap ng Pananalita, p.35

VI. Ang Palagitlingan, p. 40

VII. Ang Palatuldikan, p. 66

VIII. Ang Baybaying Pilipino, p. 95

IX. Ang mga Pang-angkop, p. 105

Ang Ikalawang Bahagi naman ay binubuo ng mga sumusunod na kabanata:

Ang Palasurian (Analogy), p. 111

X. Ang mga Pantukoy, p. 112

XI. Ang Pangngalanp. 120

XII. Ang Pang-uri, p. 167

XIII. Ang mga Panghalip, p. 234

XIV. Ang Pandiwa, p. 253

XV. Ang Pandiwari, p. 397

XVI. Ang Pang-abay, p. 402

XVII. Pang-ukol, p. 444

XVIII. Ang Pangatnig, p. 451

XIX. Ang Pandamdam, p. 470

Sa dulo ng aklat, mula p. 476 ay may kabanatang Mga Dagdag na Panutuhan, kung saan kasunod niyon ang Appendix A, B, at C.

Mapapansing mahahabang pahina ang inukol sa pagtalakay sa Kabanata XII na may 67 pahina at sa Kabanata XIV na may 144 pahina, patunay ng pinag-ukulan ng panahon at pananaliksik ang mayabong na pagtalakay hinggil sa Pang-uri at Pandiwa. Bagamat ang ibang maiikling kabanata ay kasinghalaga rin naman ng mga nabanggit.

Sa mga pagtalakay ay nagbibigay ng halimbawa si LKS upang mas magagap pa ng mambabasa o mag-aaral ng wika kung paano ba ito ginagamit.

Isa sa mga nagustuhan ko ang pagtalakay sa Titik m ng Kabanata VI hinggil sa Palagitlingan, na tumutukoy sa paggamit ng gitling sa panlaping ika (na madalas ay mali ang pagkakagamit ng ilan nating kababayan sa kasalukuyan, tulad ng ika-5 ay nilalagyan ng gitling kapag ginawang salita, ika-lima, na mali).

(m) Kung gamit sa pagbilang ng mga nagkakasunud-sunod sa hanay, at ang bilang ay di mga salita kundi mga titik-bilang o tambilang (numero-figure). Gaya ng: 

ika-8 ng umaga; ika-10 n.t.; ika-11 n.g.

ika-28 ng Pebrero; ika-13 ng Agosto; ika-25 ng Disyembre

tuntuning ika-4, kabanatang ika-12; ika-20 pangkat

Kung ang mga bilang ay salita, pinagkakabit na nang walang gitling. Gaya ng:

ikawalóng oras; ikasampú't kalahati; ikalabing-isá

ikadalawampú't walo ng Pebrero; ikalabintatló ng Agosto

tuntuning ikaapat; kabanatang ikalabindalawá

Mapapansing ginamitan pa niya ng tuldik ang mga halimbawa. Sadyang pinag-ukulan ng pansin ang paggamit ng gitling na binubuo ng dalawampú't siyam na pahina.

Sa kabuuan, ang aklat na ito ay isang kayamanang maituturing ng tulad kong makata't manunulat upang lalo pang mapahusay ang pagsusulat ng mga kwento, sanaysay at tula

Ibahagi natin ang mga kaalamang ito. Inirerekomenda ko ito sa mga mag-aaral, mga manunulat, kwentista, mandudula, kompositor, makata't mananalaysay, mga mananaliksik sa wika, at sa kapwa palaaral sa wikang pambansa. At ang munting pagtalakay na ito'y isa nang ambag at magandang pambungad ngayong Agosto bilang Buwan ng Wika.

08.20.2021

Ang awiting ANAK NG MAHIRAP ni Ka Freddie Aguilar

Ang awiting ANAK NG MAHIRAP ni Ka Freddie Aguilar

Sanaysay ni Gregorio V. Bituin Jr.

Maganda ang mensahe ng awiting Anak ng Mahirap ni Ka Freddie Aguilar. 

Masarap pakinggan at pagnilayan ang mensaheng nakapaloob dito. Halina't tunghayan natin ang liriko nito:

Ako'y anak ng mahirap

Lumaking salat sa yaman

Maagang nawala si ama

Ang ina ko nama'y mahina na

Kami'y hinamak ng lubusan

Inaapi't tinatawanan

Kami'y itinuring na basahan

Sila ba'y makatwiran

Ako'y naglakbay na mag-isa

Upang aking malimutan

Mga kaapihang dinanas

Ihahanap ng kalunasan

Kami'y hinamak ng lubusan

Inaapi't tinatawanan

Kami'y itinuring na basahan

Sila ba'y makatwiran

Ako'y anak ng mahirap

Ngunit hindi ako nahihiya

Pagka't ako'y mayroon pang dangal

Di katulad mong mang-aapi

Inilarawan ni Ka Freddie ang buhay ng isang anak ng mahirap na naramdaman ang pang-aapi at pagmamaliit sa kanya, o marahil pa'y sa buong pamilya. 

Itinuring silang basahan ng mga trapo't mayayaman. Siya'y tinatawanan, nilalait, at animo'y pinandidirihan na tulad ng mga maysakit na ketong. Isang gulpe de gulat ang binanggit niya sa huling saknong. Bagamat siya'y anak mahirap, hindi siya nahihiya. Bakit? Dahil mayroon pa siyang dangal, na di tulad ng mga mang-aapi, na masahol pa sa hayop ang pag-uugali.

Kaya mahalaga ang isinulat noon ni Gat Emilio Jacinto sa Kartilya ng Katipunan at sa kanyang Liwanag at Dilim. Mahalaga ang pagpapakatao at pakikipagkapwa. Lalo na sa pakikibaka para sa pabahay, makatarungan at makataong lipunan. Mahalaga ang pakikitungo natin sa ating kapwa, sila man ay pulubi, dukha, basahan o trapo. 

Ating basahin ang sinabi ni Gat Emilio Jacinto sa kanyang Liwanag at Dilim:

Ang ningning ay maraya.

Ating hanapin ang liwanag, tayo’y huwag mabighani sa ningning. Sa katunayan ng masamang naugalian: Nagdaraan ang isang karwaheng maningning na hinihila ng kabayong matulin. Tayo’y magpupugay at ang isasaloob ay mahal na tao ang nakalulan. Datapwa't marahil naman ay isang magnanakaw; marahil sa ilalim ng kanyang ipinatatanghal na kamahalan at mga hiyas na tinataglay ay natatago ang isang pusong sukaban.

Nagdaraan ang isang maralita na nagkakanghihirap sa pinapasan? Tayo’y mapapangiti at isasaloob: Saan kaya ninakaw? Datapwa’t maliwanag nating nakikita sa pawis ng kanyang noo at sa hapo ng kanyang katawan na siya’y nabubuhay sa sipag at kapagalang tunay.

* Unang nalathala sa pahayagang Taliba ng Maralita, ang opisyal na publikasyon ng pambansang samahang Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML), isyu ng Oktubre 16-31, 2019, p.16.

Ang kahalagahan ng Jr sa aming pangalan

ANG KAHALAGAHAN NG JR SA AMING PANGALAN

ni Gregorio V. Bituin Jr.

Dalawang mahahalagang sertipiko buhat sa magkaibang aktibidad ang aking natanggap kung saan may kulang sa aking pangalan. Pakiramdam ko, hindi para sa akin ang mga sertipikong iyon kundi para sa aking ama, papa, o tatay. Dahil pangalan niya ang naroroon, at hindi pangalan ko. Gayong ako ang dumalo at hindi siya.

Wala kasing Jr sa dulo ng pangalan.

Tingnan ang apat na sertipikong inilakip ko rito. Ang dalawa ay walang Jr habang ang dalawa naman ay kumpleto ang pangalan, pagkat may Jr. Iyung walang Jr ay para sa aking ama, at hindi sa akin. Kung para sa akin iyon ay bakit walang Jr sa dulo, gayong may Jr naman nang isinulat ko sa attendance sheet ang aking pangalan, at ipinangrehistro ko sa email. Iyong isa ay may middle initial na iba sa aking ama, kaya tiyak hindi siya iyon, at hindi rin ako iyon, dahil walang Jr. Sino iyon?

Ipinagmamalaki kong Junior ako ng tatay ko. Gayunman, ang ibang taong nangangasiwa ng mga plake o sertipiko ay kinaliligtaan na lang ang Jr pagkat marahil ay naaasiwa silang makitang may karugtong pa ang aming pangalan, at nagkakasya na lang sa given name at given family name. Kaya nga, paano ko ngayon ipagmamalaki na kumuha ako ng ganito't ganuong seminar, kung hindi mapapagkamalang ama ko ang kumuha niyon?

Nuong una'y nakalimutan ding itipa ang Jr sa aking marriage contract. Buti na lamang at nahabol ko sa panahon ng wedding seminar pitong araw bago ang kasal. 

Tiyak na magkakaproblema tayo sa mga dokumento kung makakaligtaan ng mga gumagawa ng sertipiko ang buo nating pangalan, at sa kaso ko'y babalewalain lamang ang Jr sa pangalan. Halimbawa, kukuha ako ng dokumento sa isang ahensya ng gobyerno, halimbawa sa usapin ng palupa. Pag walang nakitang Jr, aakalain na ng kausap ko na hindi ako iyon kundi ang aking ama. Tatanungin ng mga mabubusisi, "Bakit walang Jr ito? Tatay mo yata ito. Papirmahan mo sa tatay mo." Gayong wala namang kinalaman ang tatay ko sa transaksyon ko.

Sa paggawa ko nga ng aking biodata, resume, o CV (curriculum vitae), inilalagay ko ang buo kong pangalan. Paano kaya kung nakapasa ako sa bar exam, tapos, nakalagay ay Gregorio Bituin lamang at walang Jr. Ang tanong ko, may iba pa bang Gregorio Bituin na nag-eksam o ako lamang? Paano kung igiit kong nakapasa ako, tapos may biglang dumating na Gregorio Bituin din, at siya ang nakapasa sa bar at hindi ako? Marami akong kilalang kapangalan ng tatay ko, kahit na kakaunti lamang sa tingin ko ang may apelyidong Bituin sa buong bansa. Kapangalan ng tatay ko ang kababata ko sa Sariaya, Quezon, ang tiyuhin kong engineer sa Tuy, Batangas, ang lolo kong pinsan ni Tatang, ang dalawang binata sa facebook, gayon din sa kamag-anak sa Pampanga at Mindoro, Davao at Zamboanga, at marahil ay may iba pa sa probinsya. Mayroon din sa facebook na kapangalan ko at may Jr sa dulo. May nag-upload nga ng tula ko sa Bicol dahil akala nila, ako ay alumni ng kanilang pamantasan.

Para bagang balewala sa iba at palamuti lamang ang Jr sa pangalan, at maaari na lamang tanggalin ng basta-basta. Wala sanang problema kung hindi nakakaapekto sa mga dokumento.

Iyan din ang dahilan nang isulat ko ang artikulong "Ang Makaluma Kong Pangalan" ilang taon na ang nakararaan, kung saan sinabi kong ayaw kong magkaroon ng "Gregorio III" para sa aking anak, kundi may unique siyang pangalan. Baka makalimutan din ang "III" at magkalituhan. Sa artikulong iyon, sinalaysay kong nawalan na ako ng isang magandang oportunidad nang tumawag ang isang kaibigang babae sa bahay, at sinagot ng aking nakababatang kapatid ng "Sinong Greg?" kaya ibinaba na ng aking kaibigan ang telepono sa pag-aakalang wrong number. Ang kapatid ko namang nakasagot, si Greg Vergel, ay nagtanong lang kung sino sa aming tatlong Greg ang kakausapin: ang tatay ko, ako, o siya. Kaya ilang araw makalipas ay nagkita kami ng aking kaibigang babae, ang akala niya ay na-wrong number siya. Kaya nagpaliwanag pa ako sa kanya.

Kaya ang Jr ay di dapat kalimutang ikabit sa aming mga pangalan, dahil iyon ang buo naming pangalan. Iyon kami. Iyon ang aming identidad. Huwag ding kalimutan yaong may "III", "IV", "V", atbp. Sa babae naman, mayroong may "Ma." sa unahang pangalan nila. Identidad namin ang nawawala pag tinanggal ang mga iyon sa aming pangalan.

Sa mga hindi nakalimot ilagay ng tama ang aming buong pangalan sa mga sertipiko, marami pong salamat. Mabuhay kayo!

Nawa'y hindi na maulit ang ganitong karanasan, at tiyakin ng mga gumagawa ng plake o sertipiko na kumpleto ang aming mga pangalang ilalagay doon, at hindi na makakaligtaan pang ilagay ang Jr.

Mga Danas at Gunita sa UP Shopping Center

MGA DANAS AT GUNITA SA UP SHOPPING CENTER

ni Gregorio V. Bituin Jr.

Nakabibigla ang pagkasunog ng UP Shopping Center kasabay ng pagdiriwang ng Pandaigdigang Araw ng Kababaihan. May dalawang dekada ko ring binabalik-balikan ang xeroxan sa UP bago ito masunog noong Huwebes, Marso 8. Katunayan, doon ko pinagawa ang huling klase ng librong aking ibinenta sa rali ng kababaihan. 

Pinuntahan namin ng aking asawa, nitong Linggo lamang, Marso 11, ang lugar na iyon na naging tahanan ko nang matagal na panahon. At ikinwento ko sa kanya kung gaano kalaking tulong sa buhay ko bilang manunulat ang lugar na iyon, at bakit masakit sa akin ang nangyaring sunog. Kaya nagtungo kami roon at nakita naming tuklap ang mga bubong, wasak ang mga salamin, tanda ng matinding pagkasunog, at marahil ay sa dami na rin ng mga papel, karton, at iba pang mga panindang madaling kainin ng apoy. Nakalulungkot. Saan na pupunta at magtatrabaho ang mga kakilala at kaibigan kong nagtatrabaho roon?

Sa UP Shopping Center ako nagpapa-xerox at nagpapagawa ng mga polyeto, dahil na rin iyon ang maraming pagpipilian at pinakamalapit sa Brgy. UP Village, Teachers Village, at Central, kung saan naroon ang maraming mga non-government organizations (NGOs) at people's organizations (POs) na aking kinabibilangan.

Doon ko unang pinalathala ang mga kopya ng walong-pahinang pahayagang Taliba ng Maralita, ang opisyal na publikasyon ng grupong Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML) simula nang maging staff ako ng KPML noong 2001 hanggang 2008. Nakapaglathala ako ng Taliba ng Maralita ng halos dalawampung isyu. Bawat isyu ay umaabot ng 500 kopya, o isang ream. Tuwing ikatlong buwan ang labas ng nasabing pahayagan, ngunit minsan ay pumapalya sa isyu lalo na't may kakulangan sa pondo. At ang Floropoto sa UP Shopping Center ang madalas kong pagpagawaan noon.

Sa Blessings naman ako nagpapa-xerox noong staff pa ako ng grupong Sanlakas (1996-2001). At natatandaan kong magpapasko noon ay binigyan ako ng may-ari ng Blessings ng maliit na alarm clock, marahil ay pamasko sa kanilang suki. Maraming salamat. 

Noong 2006 ay kasama ako sa naglathala ng Tambuli ng Dakilang Lahi. Ang namayapang Sir Ding, o Ed Aurelio Reyes, ang siyang punong patnugot (editor-in-chief) at ako naman ang katulong na patnugot (associate editor) ng Tambuli, nakapitong labas ang buwanang munting magasin na ito. Kay Sir Ding ako natuto kung paano ba mag-bookbind, at karaniwang ginagawa namin ang pagbu-bookbind sa Taralets.

Kaya nang matuto ako ng bookbinding, kumpleto rekado na. Maalam ako sa pagemaker at photoshop. May mga naipon akong sulatin na ile-layout na lamang. May kaunting pondong maaaring magamit. Ayos. Maaari na akong maglathala ng aklat.

Kaya ang mga naipon kong sulatin ay aking inayos at maingat na pinili. Ni-layout ang mga nilalaman at pati na ang pabalat ng aklat. At inilathala ang una kong aklat, ang Maso 1, na katipunan ng panitikan ng uring manggagawa, Oktubre 2006. At ang munting aklat ng Materyalismo at Diyalektika, Nobyembre 2006. Noong panahong iyon ko na rin itinatag ang Aklatang Obrero Publishing Collective.

Dahil sa paggawa ng mga aklat, napadalas na ang pagpunta ko lagi sa UP Shopping Center upang magpalathala, at sa benta ng mga libro ko kinukuha ang karaniwang panggastos ko sa pang-araw-araw. Sa mga kinita ng libro ko kinukuha ang pambili ng ilang mga gamit sa pagbu-bookbind, bagong damit, pamasahe, at pangkain.

Naging tambayan ko ng mahabang panahon ang UP Shopping Center, sa Alva (Stall 5, 7, 32), sa Blessings, sa Floropoto, sa EJess (na pulos babae ang nagsi-xerox), sa Taralets, sa YZA, at nakakain ng ilang beses sa Rodix (na 1949 pa itinatag) at sa katabing Koop, at marami rin akong naging kaibigan doon.

Pag kailangan ng mabilisang pagpi-print o risograph ng ream-ream na polyeto, sa Stall 30 ako nagpupunta. Pag kailangan ko magpa-print ng cover ng libro, sa Alva ako nagpupunta.

Sa lugar na iyon ko inilathala ang aking mga aklat-pangkasaysayan, tulad ng Bonifacio, Jacinto, Macario Sakay, at Lean Alejandro; mga aklat ng tula tulad ng Patula ng UDHR (Universal Declaration of Human Rights), Taludtod at Makina, Alikabok at Agiw, Bakal at Kalawang, Langib at Balantukan, Bigas Hindi Bala, Isang Kabig Isang Tula, Paglalakbay sa Mae Sot, at katipunan ng mga sanaysay, tulad ng Asin sa Sugat, Himagsik ng Tupang Pula,  at ang una kong koleksyon ng maikling kwento: Ang Dalaga sa Bilibid Viejo at iba pang kwento. 

Nariyan din ang paglathala ng mga aklat-pangkalikasan, tulad ng Lakad Laban sa Laiban Dam, Sa Bawat Hakbang (hinggil sa Climate Walk), Ang Mundo sa Kalan, at marami pang iba. 

Inilathala ko rin doon ang ilang aklat-pampulitika, tulad ng Aralin sa Kahirapan (ARAK), Puhunan at Paggawa (PAKUM), Ka Popoy: Working Class Hero, Materyalismo at Diyalektika, Ugat ng Kaapihan ng Kababaihan, at iba pa. Pati na ang apat na isyu ng MASO: Katipunan ng Panitikan ng Uring Manggagawa, dalawang isyu ng Komyun: Katipunan ng Panitikan ng Maralita; at Tibak: Katipunan ng Panitikang Aktibista. 

Sa ngayon ay may plano kaming mag-asawa na gumawa pa at maglathala ng mga aklat, lalo na para sa mga estudyante, lalo na sa kanyang mga tinuturuan. Kaya nag-iisip-isip na rin akong magsulat ng mga kwento't tula para sa mga estudyante, at makagawa ng mga aklat-pambata.

Nitong Pebrero 28 ako huling nagpagawa roon ng aklat, ngunit ayon sa aking pinagpagawaan, simula Marso 1 ay P0.60 na bawat xerox ng short bond paper at hindi na P0.50. Kaya saanman ako pumuntang xeroxan ay P0.60 na ang dating P0.50. Pumantay na ang kanilang presyo sa CopyTrade na nasa mga mall. Gayunpaman, nagtaas man ng sampung sentimo ang bawat pahina, tiyak na doon pa rin ako magpapagawa.

Anupa't ang dalawang dekadang higit na pagpunta sa UP Shopping Center ay hitik sa karanasan. Dama ko ang sakit ng pagkasunog na iyon, pagkat nuong bata pa ako'y naglabas na rin kami ng mga kagamitan sa bahay ng masunugan ang aming mga kapitbahay. Na ang pagkakasunog ng UP Shopping Center ay nagdulot din ng hinagpis sa aking puso't isipan. Nawa'y maipagawa agad ang bagong gusali ng UP SHopping Center at makabalik ang mga trabahador nila, na tiyak na ilang araw, linggo o buwan ding mawawalan ng hanapbuhay.

Ang Bundok Tapusi sa Kasaysayan

ANG BUNDOK TAPUSI SA KASAYSAYAN

ni Gregorio V. Bituin Jr.

Nababanggit ang Bundok Tapusi sa bayan ng Montalban sa lalawigan ng Rizal sa ilang aklat pangkasaysayan. Ito'y dahil na rin naroroon ang Yungib Pamitinan na pinaglunggaan nina Gat Andres Bonifacio at ng mga Katipunero noong panahon ng Himagsikan.

Ilang ulit na rin akong nakapunta sa Yungib ng Pamitinan sa Bundok Tapusi, dahil na rin sa ilang aktibidad na pangkasaysayan, lalo na sa grupong Kamalaysayan (Kaisahan sa Kamalayan sa Kasaysayan). Ang mahalagang karanasan ko sa pagtungo roon ay noong Mayo 10, 1997, kasabay ng sentenaryo ng pagpaslang kay Gat Andres Bonifacio, ay isinagawa sa Yungib Pamitinan ang simbolikong paglilibing sa kanya. Ang huli kong pagdalaw roon ay isang araw matapos ang Halalan 2016, na ika-119 anibersaryo ng kamatayan ng bayani. Nagkita-kita kami ng ilang kasama sa Kamalaysayan.

Sa pulong ng Kamalaysayan nitong Disyembre 29, 2017, sa Masinag sa Antipolo, Rizal, sinabi ng isang kasama sa Kamalaysayan na ang pangalang Tapusi ay sinaliksik ng isang banyaga na di ko matandaan ang pangalan, at palagay niya'y galing ito sa wikang Italyano o Aleman.

Subalit nabanggit ko sa kanya na sa wari ko, ang Tapusi ay salitang taal sa atin, salitang lalawiganing Tagalog, lalo na't sakop ng Katagalugan ang Bundok Tapusi. Sa lalawigan ng aking ama sa Batangas ay ganito ang naririnig kong salitaan:

Buksi - na ibig sabihin ay Buksan mo. Buksi are, o buksan mo ito. Ang "ito" ng Maynila ay "are" sa Batangas.

Sarhi - Isara mo. 

Tapusi - Tapusin mo.

Palui - Paluin mo, halimbawa, ang aso.

Lutui - Lutuin mo.

Sipai - Sipain mo.

Suntuki - Suntukin mo.

Sig-angi - Isig-ang mo.

Prituhi - Iprito mo.

Lagye - Lagyan mo.

Parne - Parito ka, o Halika.

Pagarne - Paganito.

Dalhi are sa tuklong - Dalhin mo ito sa kapilya.

Butasi ang tibuyo - Butasin mo na ang alkansya (dahil puno na ng barya).

Tulad ng ibang wika, may paraan ng pagsasalita o balarila ang mga Batangenyo, tulad ng inilarawan sa itaas. Tulad ng ibang alamat ng lugar, ang maraming pangalan ng lugar ay mula sa pagkaunawa ng mga Kastila nang tinanong nila ang mga katutubo kung anong pangalan ng lugar. Halimbawa, ang Calamba sa Laguna, na sinilangan ni Gat Jose Rizal, ay mula sa salitang Kastilang "Caramba" ayon sa isang alamat.

Marahil, isang Batangenyo ang nagpapatrabaho sa araruhan o halimbawa'y gilingan, o niyugan, malapit sa nasabing bundok. May dumating na Kastila at tinanong ang mga tao roon kung ano ang pangalan ng bundok na iyon. Ngunit di sila halos magkaunawaan sa wika. Subalit nang makita ng tinanong na nagsitigil sa paggawa ang kanyang mga trabahador ay sinabi niyang "Tapusi" na ibig sabihin ay tapusin nyo ang trabaho. At ang salitang "Tapusi" ang sinulat ng mga Kastila na pangalan ng bundok.

Sinasabing ito rin ang bundok na kinakulungan ng higanteng si Bernardo Carpio, ayon sa isang kwentong bayan.

Sampaloc, Maynila

Enero 2, 2018